Yeteneğin Sahibi Kim? / A Poet
Bir yeteneğin
sahibi kim?
Birinin sesini dünyaya duyurmak istemekle, o sesin ne söyleyeceğine karar vermek arasındaki ince mesafe.
Yazıyı oku ↓Genç birinin yazdığı şiir, yüzüne vuran ışıkla ve evde hissettiği rahatlıkla ilgili olabilir. Büyük bir iddiası bulunmayabilir. Simón Mesa Soto’nun A Poet filmindeki Yurlady böyle şeyler yazarken, onun yeteneğini değerlendirmek isteyen çevre daha kolay sunulabilecek başka bir hikâye arar: Kimliğini ve yaşadığı güçlükleri temsil edecek bir ses. [1]
Birini görünür kılma arzusunun içinde bazen çok sessiz bir müdahale vardır. “Seni duymak istiyoruz” cümlesi, aslında hangi konuda konuşursa duyulacağını da belirleyebilir. Davet gerçektir; ama kapının ölçüleri davetten önce hazırlanmıştır. İçeri giren kişinin kendi hayatından hangi parçaları yanında getirebileceği, her zaman kendisine bırakılmaz.
Yurlady’nin küçük şiiri bu yüzden ilginç. Zorluk yaşanan bir yerde, o yerin yalnızca zorluğunu anlatmak zorunlu mudur? İnsanın sınıfsal konumu, hayal gücünün bütün gündemini belirlemek zorunda mı? Yüzüne vuran ışığı yazmak, dünyadan kaçmak kadar, kendi deneyiminin başkalarının beklentisine sığmayan yanını korumak da olabilir.
Burada gündelik güzelliği yoksulluğun tesellisi hâline getirmemek gerekir. Bir evin sıcaklığından söz etmek, o evde yaşayanların maddi koşullarını önemsizleştirmez. Fakat koşulları ciddiye almakla kişiyi yalnızca o koşulların örneği saymak farklı şeylerdir. Bir insana adaletsizliği anlatma hakkı tanıyıp başka konularda konuşma hakkını daraltmak, tanınmanın tuhaf bir biçimidir.
Şiirin başına gelen, bir temsil sorusunu açıyor. Belirli bir grubun içinden gelen kişiden, o grubun ortak hikâyesini taşıması beklenebilir. Temsil imkânı değerli olabilir; ama mecburiyete dönüştüğünde kişisel sesi küçültür. Kendi can sıkıntısını, küçük sevincini ya da açıklayamadığı bir duyguyu anlatmak, yeterince önemli bulunmayabilir.
Oysa ayrıcalığın bir biçimi de küçük meselelerle ilgilenebilme hakkı olabilir. Kimi yazarın kahvesi, penceresi, uykusuzluğu insanlık durumunun parçası sayılırken; başka bir yazarın aynı gündelik ayrıntısı, toplumsal görevinden uzaklaşması gibi görülebilir. İlkinin kişisel olanı genelleşir. İkincisinin kişisel olanından önce kimliğini ispatlaması beklenir.
Festival çevresinin Yurlady’den daha belirgin bir kimlik anlatısı istemesi, yönetmenin söyleşisinde açıkça tartıştığı bir mesele. Mesa Soto, uluslararası beklentilerin hangi hikâyelere alan açtığını da bu konuşmaya katıyor. [1] Bu açıklama, şiiri yalnızca iyi ya da kötü yazılmış bir metin olarak ele almamayı sağlıyor. Onu okuyacak kurumların arzusu da yazının çevresinde çalışıyor.
Bir metnin seçilmesi, elbette tek başına onun başka amaçlar için kullanıldığını göstermez. Her yayın, her festival bir tercih yapar. Sorun, tercihlerin görünmezleşip yeteneğin doğal ölçüsü gibi sunulmasıyla başlar. Seçilmek isteyen kişi, kendi sesini geliştirdiğini düşünürken yavaş yavaş belirli bir beklentinin dilini öğreniyor olabilir.
Óscar’ın Yurlady’ye yönelişinde, bu kurumsal arzuya daha kişisel bir ihtiyaç eklenir. Kendi edebiyat hayatı istediği yere ulaşmamış bir adam, başka birinin yeteneğinde yeniden anlam bulur. Filmin resmî tanıtımı da bu ilişkinin, onun çıkış arayışıyla bağlantısını kurar. [3] Birine inanmanın içinde bazen kendi kayıp ihtimalimize duyduğumuz özlem bulunabilir.
Bir başkasının
sesine
yer açmak.
Bu, bütün rehberlik ilişkilerini kuşkuyla karşılamayı gerektirmez. İnsanın kendi eksik kalan yanlarından hareketle başkasına yardım etmesi değerli olabilir. Kendi başına bulamadığı imkânı bir başkasına açabilir. Ama yardım, yardım edilenin kendisi için seçtiği yola katlanamadığı noktada değişir. Desteklenen yetenek, destekleyenin hayatını doğrulamak zorunda kalır.
Böyle bir ilişkide teşekkürün sınırı da belirsizleşir. Bir kapıyı açana ne borçluyuz? Zamanını, bilgisini, ilişkilerini paylaşması; geleceğimiz hakkında karar verme payı yaratır mı? Minnettarlık, bir insanın kendisine önerilen hayatı yaşama yükümlülüğüne dönüştüğünde, iyilikten söz ederken özgürlüğü de konuşmak gerekir.
Yurlady’nin yazıyla kurduğu bağın meslek arzusuyla bütünüyle örtüşmemesi bu nedenle önemli. Yönetmen, onun şiiri şöhret için değil, yazmaktan hoşlandığı için yazdığını anlatıyor. [1] Bu küçük ayrım, yetenek hakkında kurduğumuz otomatik cümleyi durduruyor: İyi yapabildiğin şeyi mutlaka bütün hayatının merkezine koymalısın.
Bir yeteneği değerlendirmek ne demektir? Daha büyük bir kitleye ulaştırmak mı, onunla para kazanmak mı, daha iyi örnekler üretmek mi? Yoksa o etkinliğin kişinin hayatında tuttuğu yeri korumak da bir değerlendirme biçimi olabilir mi? Bu soruların her insanda aynı cevabı taşıması gerekmiyor. Dışarıdan küçük görünen bir yer, içeriden yeterince büyük olabilir.
Yapabildiği her şeyi büyütmesi beklenen insanın, yaptığı şeyle rahat bir ilişki kurması zorlaşır. Bir uğraş, hemen geleceğinin yatırımına dönüşür. İyi çizdiği anda sergi, iyi yazdığı anda kitap, iyi söylediği anda sahne düşünülür. Henüz kendisine ait olan bir zevk, yapılması gerekenler listesine eklenir. Gelişme ihtimali, bazen oyunun üstüne erken kapanan bir ciddiyet getirir.
Bunun karşısına kaygısız bir amatörlük övgüsü yerleştirmek de kolaycılık olur. Para, zaman ve eğitim imkânı, kişinin neyi sürdürebileceğini gerçekten değiştirir. Herkesin sevdiği şeyi yalnızca zevk için yapacak rahatlığı yoktur. Yine de bu eşitsizlik, kişinin bütün tercihlerini onun adına belirleme yetkisini başkalarına vermez.
Mesa Soto’nun kendi film yapma deneyimini bu sorunun dışında tutmaması, denemenin yönünü daha da ilginçleştiriyor. Oyuncu seçerken çalışma hayatına ve imkânlarına müdahale ettiği genç insanlara karşı sorumluluğunu, söyleşide kendisi de sorguluyor. [1] Birini sanatın içine çağırmak, yalnızca ona güzel bir deneyim sunmak değildir; beklentiler de yaratabilir.
Bir karşılaşmanın yoğunluğu, sonrasının sorumluluğunu görünmezleştirebilir. Çekim, prova, festival; herkesin bir araya geldiği zamanlardır. Sonra iş biter ve insanlar farklı hayatlara döner. Merkezde kalabilenle kısa süreliğine merkeze alınmış olanın hatırladığı deneyim aynı olmayabilir. Birinin tamamlanmış projesi, diğerinin hayatında henüz cevabı olmayan bir başlangıçtır.
Burada ilgiyle bağlılık arasındaki fark beliriyor. Birinin hikâyesinden etkilenmek, o hikâyenin sonraki güçlüklerine eşlik etmeyi garanti etmez. Bir yeteneği ilk fark eden olmakla, o insanın bizden bağımsızlaşmasına dayanabilmek de aynı şey değildir. İkincisi daha az görünür bir emek ister; çoğu zaman anlatılmaya elverişli bir başarı anı üretmez.
Óscar’ın kendisinde ise başka bir bağlılık biçimi var: Kişinin olmak istediği sanatçıya bağlanması. Mesa Soto, filmi düşünürken kendi geleceğinin başarısız bir ihtimalini hayal ettiğini söylüyor; bu, karakteri doğrudan yönetmenin biyografisi yapmıyor. [2] Ama insanın bir kimliği taşımakla o kimliğin gerektirdiği işi yapmak arasında nasıl sıkışabileceğini düşünmeye açıyor.
“Yazar olmak” bazen yazının kendisinden daha büyük bir arzu hâline gelebilir. İnsan metninin neye ihtiyaç duyduğundan önce, hayatının bir yazar hayatına benzeyip benzemediğiyle meşgul olur. Çile, anlaşılmamak, takdir edilmemek; istemeden kimliğin dayanaklarına dönüşebilir. O zaman bir değişiklik, yalnızca koşulların iyileşmesi değil, kişinin kendisini anlatma biçimini kaybetmesi gibi hissedilebilir.
Bu sıkışmanın içinden çıkmak için mutlaka büyük bir başarı gerekmez. Belki başka birinin yeteneğine kendi hayatının devamı gibi bakmamayı öğrenmek gerekir. Yurlady’nin ışıkla ilgili küçük şiiri, bu yüzden yalnızca masumiyetin işareti değildir. Başkasının büyük hikâyesine hizmet etmeyen, kendi ölçüsünde tamamlanmış bir uğraşın ihtimalidir.
Bir sesi gerçekten duyduğumuzu nasıl anlarız? Bize beklediğimiz şeyi söylediğinde heyecanlanmamız yeterli olmayabilir. Belki asıl sınama, o ses bizim güzel gelecek tasarımımıza katılmadığında başlar. Birinin yeteneğine inanırken, o yeteneğin bizim hayal etmediğimiz bir hayatın içinde kalmasına da izin verebiliyor muyuz?